สถาบันบัวราชมงคลตะวันออก มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลตะวันออก เป็นศูนย์กลางการศึกษา วิจัย อนุรักษ์ และพัฒนาพันธุกรรมบัวของประเทศไทย ที่ได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ มีจุดเริ่มต้นจากวิสัยทัศน์และการริเริ่มของ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ณ. นพชัย ชาญศิลป์ ซึ่งได้ดำเนินงานวิจัยและอนุรักษ์พันธุกรรมบัว ภายใต้ภาควิชาพืชศาสตร์ คณะเกษตรศาสตร์และทรัพยากรธรรมชาติ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2534 โดยมุ่งศึกษาวิจัย พัฒนาพันธุ์บัว และสร้างองค์ความรู้ทางวิชาการด้านบัวอย่างเป็นระบบ
ด้วยผลการดำเนินงานที่โดดเด่นและต่อเนื่อง มหาวิทยาลัยได้จัดตั้ง “สถานีวิจัยบัวและถ่ายทอดเทคโนโลยี” เมื่อวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2553 เพื่อเป็นศูนย์กลางด้านการวิจัย การอนุรักษ์ และการถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านบัวสู่สังคม
จากความสำเร็จของการดำเนินงานในระดับประเทศและระดับนานาชาติ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลตะวันออกจึงประกาศจัดตั้ง “สถาบันบัวราชมงคลตะวันออก” ตามประกาศมหาวิทยาลัย ลงวันที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2557 เพื่อยกระดับการดำเนินงานด้านการวิจัย การบริการวิชาการ และการอนุรักษ์พันธุกรรมบัวให้มีความเป็นเลิศ โดยมีการบริหารงานตามระเบียบมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลตะวันออก ว่าด้วยการบริหารและดำเนินงานของสถาบันบัวราชมงคลตะวันออก พ.ศ. 2557 ต่อมา เพื่อให้การบริหารจัดการสอดคล้องกับยุทธศาสตร์ของมหาวิทยาลัย และเพิ่มศักยภาพด้านการวิจัย การสร้างนวัตกรรม และการประชาสัมพันธ์ผลงานวิชาการสู่ระดับชาติและนานาชาติ มหาวิทยาลัยจึงได้ปรับโครงสร้างการบริหาร โดยประกาศให้ “สถาบันบัวราชมงคลตะวันออก” มีฐานะเป็นหน่วยงานภายในของสำนักงานอธิการบดี เทียบเท่าระดับกอง ตั้งแต่วันที่ **1 มกราคม พ.ศ. 2569** ภายใต้ระเบียบมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลตะวันออก ว่าด้วยการบริหารงานศูนย์หรือหน่วยงานภายในที่เรียกชื่ออย่างอื่นซึ่งจัดตั้งขึ้นตามภารกิจเฉพาะหรือตามยุทธศาสตร์ของสำนักงานอธิการบดี พ.ศ. 2563
ปัจจุบัน สถาบันบัวราชมงคลตะวันออกมีเครือข่ายความร่วมมือกับมหาวิทยาลัย สถาบันวิจัย และสวนพฤกษศาสตร์ชั้นนำทั้งในประเทศและต่างประเทศ เพื่อร่วมกันศึกษาวิจัย อนุรักษ์ และแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ด้านพันธุกรรมบัว โดยได้รวบรวมพันธุ์บัวพื้นเมืองของไทย พันธุ์บัวหายาก และพันธุ์บัวจากภูมิภาคต่าง ๆ ทั่วโลก จนพัฒนาเป็น **“ธนาคารพันธุกรรมบัว”** ที่ได้รับการยอมรับว่าเป็นหนึ่งในแหล่งรวบรวมพันธุกรรมบัวที่สมบูรณ์ที่สุดแห่งหนึ่งของทวีปเอเชีย
นอกจากนี้ สถาบันยังเป็น **หน่วยงานแห่งแรกในทวีปเอเชียที่ประสบความสำเร็จในการพัฒนาสายพันธุ์บัวฝรั่ง (Waterlily Hybrid)** จนเกิดสายพันธุ์ใหม่ที่มีเอกลักษณ์โดดเด่น ทั้งบัวดอกขนาดใหญ่พิเศษและบัวขนาดเล็กที่สุดในโลก ซึ่งได้รับการยอมรับจากนักวิชาการและนักปรับปรุงพันธุ์บัวในระดับนานาชาติ
ด้วยความมุ่งมั่นในการสร้างสรรค์นวัตกรรมด้านพันธุกรรมบัวอย่างต่อเนื่อง สถาบันสามารถพัฒนาสายพันธุ์บัวที่ได้รับรางวัลจากเวทีประกวดระดับนานาชาติ **มากกว่า 18 สายพันธุ์ รวมกว่า 31 รางวัล** จากองค์กรด้านบัวระดับโลก ได้แก่ **The International Waterlily & Water Gardening Society (IWGS)** และ **The World Lotus & Waterlily Association (WWLA)** สะท้อนถึงศักยภาพด้านการวิจัย การปรับปรุงพันธุ์ และความเป็นผู้นำด้านวิชาการของประเทศไทยบนเวทีโลก
ปัจจุบัน สถาบันบัวราชมงคลตะวันออกยังคงมุ่งมั่นเป็นศูนย์กลางความเป็นเลิศด้านการวิจัย การอนุรักษ์พันธุกรรม การพัฒนานวัตกรรม และการถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านบัว เพื่อสร้างคุณค่าให้แก่การศึกษา เศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม ตลอดจนยกระดับประเทศไทยให้เป็นศูนย์กลางองค์ความรู้ด้านบัวในระดับนานาชาติ
